Najnowsze zdjŕcia
w galerii
Ostatnie
osi▒gniŕcia
 W┼éadys┼éaw Anders urodzi┼é si─Ö 11 sierpnia 1892 r. w B┼éoniu w powiecie kutnowskim. Pochodzi┼é z rodziny ziemia┼äskiej wywodz─ůcej swych przodków z Inflant. Jego ojciec Albert by┼é administratorem maj─ůtku, a matka El┼╝bieta z Tauchertów zajmowa┼éa si─Ö domem. W┼éadys┼éaw mia┼é trzech braci: Karola, Jerzego i Tadeusza. Wszyscy czterej wybrali karier─Ö wojskow─ů.

W┼éadys┼éaw Anders uko┼äczy┼é gimnazjum w Warszawie, po czym, w zwi─ůzku z obj─Öciem przez jego ojca obowi─ůzków administratora maj─ůtku Taurogi, rodzina przenios┼éa si─Ö na Litw─Ö.

W 1910 r. rozpocz─ů┼é nauk─Ö w szkole podoficerskiej, któr─ů uko┼äczy┼é w stopniu chor─ů┼╝ego rezerwy. Nast─Öpnie podj─ů┼é studia na Wydziale Mechanicznym Politechniki w Rydze oraz wst─ůpi┼é do Polskiej Korporacji Akademickiej „Arkonia".

Z chwil─ů wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej W┼éadys┼éaw Anders zosta┼é powo┼éany do armii rosyjskiej. W czasie dzia┼éa┼ä wojennych s┼éu┼╝y┼é w korpusie kawalerii Chana Nachiczewa┼äskiego. By┼é trzykrotnie ranny, a za m─Östwo otrzyma┼é odznaczenia wojenne, m.in. Order ┼Üw. Jerzego i ┼Üw. W┼éodzimierza z Mieczami. Tu┼╝ przed rewolucj─ů lutow─ů w roku 1917 uko┼äczy┼é kurs Akademii Sztabu Generalnego w Piotrogrodzie. Nast─Öpnie zosta┼é wys┼éany na front po┼éudniowy w Rumunii, gdzie pe┼éni┼é obowi─ůzki szefa sztabu 7. dywizji strzelców.

Ku wolnej Polsce

Na wie┼Ť─ç o formuj─ůcym si─Ö wojsku polskim - Korpusie Polskim gen. Dowbora-Mu┼Ťnickiego wst─ůpi┼é do niego nie zwlekaj─ůc. Bra┼é czynny udzia┼é w formowaniu 1. Pu┼éku U┼éanów (pó┼║niejszy 1. Pu┼ék U┼éanów Krechowieckich), w którym dowodzi┼é szwadronem. Nast─Öpnie zosta┼é szefem sztabu 1. dywizji strzelców. Po rozwi─ůzaniu Korpusu, w roku 1918, gdy Polska odzyska┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç, wróci┼é do Warszawy, gdzie uczestniczy┼é mi─Ödzy innymi w rozbrajaniu Niemców. Bra┼é udzia┼é w Powstaniu Wielkopolskim, a pó┼║niej, ju┼╝ jako podpu┼ékownik, w kwietniu 1919 r. obj─ů┼é dowództwo 1. Pu┼éku U┼éanów Wielkopolskich (przemianowanego pó┼║niej na 15. Pu┼ék U┼éanów Pozna┼äskich), na którego czele wyruszy┼é na wojn─Ö polsko-bolszewick─ů.

Pu┼ék ws┼éawi┼é si─Ö mi─Ödzy innymi w walkach nad Berezyn─ů. W uznaniu zas┼éug bojowych Anders zosta┼é osobi┼Ťcie odznaczony przez Marsza┼éka Józefa Pi┼ésudskiego orderem Virtuti Militari V klasy. Za bohatersk─ů postaw─Ö na polu walki by┼é równie┼╝ czterokrotnie odznaczany Krzy┼╝em Walecznych.

S┼éu┼╝─ůc Niepodleg┼éej

W 1921 r. W┼éadys┼éaw Anders wyjecha┼é do Francji i tam podj─ů┼é studia w paryskiej Wy┼╝szej Szkole Wojennej. Po ich uko┼äczeniu w 1923 r. wróci┼é do kraju i zosta┼é dyrektorem kursu dla wy┼╝szych dowódców w Wy┼╝szej Szkole Wojennej w Warszawie. Awansowano go na pu┼ékownika 15 sierpnia 1925 r.

W┼éadys┼éaw Anders by┼é mi┼éo┼Ťnikiem koni i doskona┼éym kawalerzyst─ů. Jak wspomina genera┼é Zygmunt Bohusz-Szyszko, uprawiaj─ůc od najm┼éodszych lat jazd─Ö konn─ů, nie tylko sam dobrze je┼║dzi┼é, lecz równie┼╝ umia┼é wychowa─ç m┼éode pokolenie kawalerzystów, przekazuj─ůc im swoje do┼Ťwiadczenia, rozbudzaj─ůc w nich zami┼éowanie dla sportu je┼║dzieckiego.

W 1925 r. kierowana przez niego ekipa Wojska Polskiego odnios┼éa wielki sukces na zawodach w Nicei, zdobywaj─ůc cztery pierwsze nagrody, w tym najwa┼╝niejsz─ů - Puchar Narodów. Sam pu┼ékownik Anders wielokrotnie zajmowa┼é wysokie lokaty w mistrzostwach armii.

W 1926 r., po przewrocie majowym, wierny przysi─Ödze ┼╝o┼énierskiej, pu┼ékownik Anders opowiedzia┼é si─Ö po stronie legalnego rz─ůdu i prezydenta Stanis┼éawa Wojciechowskiego. Jako szef sztabu dowództwa wojsk rz─ůdowych kierowa┼é dzia┼éaniami obronnymi wokó┼é Belwederu, a nast─Öpnie przeprowadzi┼é dostojników pa┼ästwowych, w tym prezydenta, z Belwederu do Wilanowa. Wraz z innymi oficerami zosta┼é na krótko internowany w warszawskich ┼üazienkach.

Jednak prorz─ůdowa postawa nie zawa┼╝y┼éa negatywnie na dalszej jego karierze. Marsza┼éek Pi┼ésudski w uznaniu wojennych zas┼éug Andersa, jego honorowej postawy w trudnych sytuacjach i pe┼énej odpowiedzialno┼Ťci za swoje czyny w nied┼éugim czasie mianowa┼é go dowódc─ů Samodzielnej Brygady Kawalerii na Wo┼éyniu. Po kilku latach wzorowej s┼éu┼╝by na po┼éudniowych Kresach Rzeczypospolitej, w styczniu 1934 r. zosta┼é mianowany genera┼éem brygady. Wydaje si─Ö, ┼╝e przyczyn─ů awansu by┼éa osobista ocena Marsza┼éka Pi┼ésudskiego, który po przeprowadzonych w Wilnie pod koniec lat dwudziestych manewrach wojennych, wyró┼╝ni┼é osob─Ö genera┼éa Andersa za jego koncepcje prowadzenia gier i strategii wojennych, pe┼énych logiki i rozwagi.

Niew─ůtpliw─ů warto┼Ť─ç mia┼éy równie┼╝ opinie kolegów-oficerów, zw┼éaszcza wp┼éywowych pi┼ésudczyków, takich jak genera┼é Gustaw Orlicz-Dreszer, który po manewrach na Wo┼éyniu, ju┼╝ na jesieni 1927 r. stwierdzi┼é, ┼╝e Anders jest oficerem, przed którym w przysz┼éo┼Ťci powinny sta─ç otworem wszystkie, nawet najwy┼╝sze, stanowiska w wojsku.

W 1937 r. genera┼é W┼éadys┼éaw Anders obj─ů┼é dowództwo Nowogródzkiej Brygady Kawalerii stacjonuj─ůcej w Baranowiczach, któr─ů poprowadzi┼é do boju we wrze┼Ťniu 1939 r. Brygada, wchodz─ůca w sk┼éad Armii „Modlin", prowadzi┼éa walki z Niemcami pocz─ůtkowo na granicy Prus Wschodnich. Powoli posuwaj─ůc si─Ö na po┼éudnie, stoczy┼éa ci─Ö┼╝kie walki m.in. w okolicach P┼éocka i Mi┼äska Mazowieckiego. Kiedy Rosjanie przekroczyli granic─Ö Rzeczypospolitej 17 wrze┼Ťnia, brygada walczy┼éa z Niemcami na Lubelszczy┼║nie, id─ůc w kierunku broni─ůcego si─Ö Lwowa. Wobec zaciskaj─ůcego si─Ö pier┼Ťcienia wojsk niemieckich i stale rosn─ůcego zagro┼╝enia ze strony ich wschodnich sojuszników genera┼é Anders postanowi┼é rozproszy─ç oddzia┼éy na mniejsze grupy, które mia┼éy próbowa─ç przedosta─ç si─Ö na W─Ögry. Podczas jednej z takich prób, 29 wrze┼Ťnia w okolicach Sambora, genera┼é Anders, b─Öd─ůc dwukrotnie ranny, dostaje si─Ö do niewoli sowieckiej.

W domu niewoli

Rannego genera┼éa wywieziono do Lwowa i umieszczono w szpitalu. Po wyleczeniu ran, w lutym 1941 r. zosta┼é przewieziony do Moskwy i osadzony w centralnym wi─Özieniu NKWD na ┼üubiance. Podczas 22-miesi─Öcznego pobytu w wi─Özieniu by┼é wielokrotnie przes┼éuchiwany i namawiany (jeszcze w lwowskim szpitalu) do wst─ůpienia do Armii Czerwonej. Zdecydowana, dumna postawa, odrzucaj─ůca t─Ö „dziwn─ů" propozycj─Ö, wzbudza┼éa respekt. Z opresji uratowa┼é go wybuch wojny sowiecko-niemieckiej w czerwcu 1941 r. i w jej nast─Öpstwie ca┼ékowita zmiana strategii politycznej Zwi─ůzku Sowieckiego wobec pa┼ästw zachodnich (Anglii i Francji) oraz rz─ůdu polskiego w Londynie - przysz┼éych sojuszników w walce z Niemcami. 30 lipca 1941 r. rz─ůd polski zawar┼é umow─Ö z ZSRR (uk┼éad Sikorski-Majski), w wyniku której zosta┼éy ponownie nawi─ůzane stosunki mi─Ödzy obu krajami. Jednym z podstawowych postanowie┼ä umowy by┼éo og┼éoszenie amnestii dla polskich obywateli wi─Özionych w ZSRR. Genera┼é Anders wyszed┼é na wolno┼Ť─ç 4 sierpnia. W tym okresie dociera┼éy do niego pierwsze nieoficjalne informacje o uwi─Özieniu na jesieni 1939 r. tysi─Öcy polskich oficerów w obozach specjalnych w Starobielsku, Kozielsku czy Ostaszkowie. Jeszcze wtedy nie zna┼é ich losu.

11 sierpnia 1941 r. genera┼é Anders zosta┼é awansowany na genera┼éa dywizji oraz otrzyma┼é propozycj─Ö dowodzenia tworz─ůc─ů si─Ö Armi─ů Polsk─ů w ZSRR. 14 sierpnia 1941 r. zosta┼éa podpisana polsko-sowiecka umowa wojskowa, która umo┼╝liwia┼éa tworzenie formacji wojska polskiego. Na jej podstawie genera┼é W┼éadys┼éaw Anders, maj─ůc u swego boku zaufanych oficerów (zwolnionych niedawno z wi─Özie┼ä) genera┼éa Zygmunta Bohusza-Syszko oraz pu┼ékowników Leopolda Okulickiego i Nikodema Sulika, przyst─ůpi┼é do organizowania pierwszych dwóch dywizji. Tworzenie Armii Polskiej przebiega┼éo z du┼╝ymi oporami - brakowa┼éo broni, umundurowania i ┼╝ywno┼Ťci. Stan zg┼éaszaj─ůcych si─Ö do punktów zbornych ┼╝o┼énierzy by┼é op┼éakany. W zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci wypuszczeni z ┼éagrów i wi─Özie┼ä Polacy byli schorowani i wychudzeni. Z nich tworzono oddzia┼éy, które zdaniem Andersa, nie by┼éy w ┼╝aden sposób gotowe do dzia┼éa┼ä frontowych. Trzeba tu przypomnie─ç, ┼╝e w┼éadze sowieckie chcia┼éy, aby nowo uformowane jednostki polskie zosta┼éy natychmiast u┼╝yte na froncie. Na to nie zgadza┼éo si─Ö polskie dowództwo. Obawiaj─ůc si─Ö rozproszenia nowo tworzonej armii, stanowczo sprzeciwiano si─Ö wysy┼éaniu na front poszczególnych dywizji. Dodatkowym czynnikiem by┼é brak kadry dowódczej. Genera┼é Anders przy ka┼╝dej nadarzaj─ůcej si─Ö okazji pyta┼é zarówno Stalina, jak i innych przedstawicieli sowieckich o polskich oficerów. Wtedy jeszcze by┼é przekonany, ┼╝e oficerowie nie s─ů celowo wypuszczani z ┼éagrów. Pojawi┼éy si─Ö pierwsze podejrzenia, ┼╝e sta┼éo si─Ö co┼Ť niedobrego.

Oto fragment zapisu rozmowy, która odby┼éa si─Ö na Kremlu w dniu 2 grudnia 1941 r.:

„Sikorski - Nie nasz─ů rzecz─ů jest dostarcza─ç rz─ůdowi sowieckiemu dok┼éadnych spisów naszych ludzi, ale pe┼éne listy maj─ů komendanci obozów (┼éagrów). Mam ze sob─ů list─Ö ok. 4000 oficerów, których wywieziono si┼é─ů i którzy znajduj─ů si─Ö jeszcze obecnie w wi─Özieniach i obozach pracy i nawet ten spis nie jest pe┼ény, zawiera bowiem tylko nazwiska, które si─Ö da┼éo zestawi─ç z pami─Öci. Poleci┼éem sprawdzi─ç czy nie ma ich w Kraju, z którym mam sta┼é─ů ┼é─ůczno┼Ť─ç. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e nie ma tam ┼╝adnego z nich; podobnie jak w obozach naszych je┼äców w Niemczech. Ci ludzie znajduj─ů si─Ö tutaj. Nikt z nich nie wróci┼é.

Stalin - To niemo┼╝liwe. Oni uciekli.

Anders - Dok─ůd mogli uciec?

Stalin - No, do Mand┼╝urii".

Do punktów zbornych zg┼éaszali si─Ö nie tylko ┼╝o┼énierze, ale tak┼╝e rzesze wyn─Ödznia┼éej ludno┼Ťci cywilnej: m┼éodzie┼╝, kobiety i dzieci. Genera┼é Anders i jego s┼éu┼╝by czyni┼éy nadludzkie wysi┼éki, aby wszystkim tym ludziom zapewni─ç opiek─Ö lekarsk─ů, wy┼╝ywienie i dach nad g┼éow─ů. Nale┼╝y pami─Öta─ç, ┼╝e w┼éadze sowieckie zapewnia┼éy kwatery i racje ┼╝ywno┼Ťciowe, ale tylko dla wojska. Obietnice w┼éadz sowieckich dotycz─ůce racji ┼╝ywno┼Ťciowych by┼éy rzadko dotrzymywane, a mimo to ┼╝o┼énierz polski nie waha┼é si─Ö dzieli─ç swoimi n─Ödznymi racjami ┼╝ywno┼Ťciowymi z ludno┼Ťci─ů cywiln─ů.

Genera┼é Anders nie mia┼é z┼éudze┼ä co do stosunku Sowietów do Polaków. Zbyt dobrze pozna┼é Rosj─Ö i system w niej panuj─ůcy. Pozornie ugodowe stanowisko Sowietów wynika┼éo z dotychczas niepomy┼Ťlnego przebiegu wojny z Niemcami, a nie ich dobrej woli. Dlatego genera┼éa nie opuszcza┼éa my┼Ťl o jak najszybszym wyprowadzeniu Polaków z „domu niewoli" do kontrolowanej przez Brytyjczyków Persji (Iranu). Wyj┼Ťcie to wydawa┼éo si─Ö jedynym w┼éa┼Ťciwym rozwi─ůzaniem. Okazja ku ewakuacji z Rosji nadarzy┼éa si─Ö w marcu 1942 r., gdy w┼éadze sowieckie drastycznie ograniczy┼éy racje ┼╝ywno┼Ťciowe, motywuj─ůc to opó┼║nieniem ameryka┼äskich dostaw zbo┼╝a. Genera┼é Anders natychmiast interweniowa┼é w tej sprawie bezpo┼Ťrednio u Stalina. Niespodziewanie, zamiast ┼╝ywno┼Ťci dosta┼é zgod─Ö na ewakuacj─Ö.

Ewakuacja odby┼éa si─Ö w dwóch rzutach - w marcu i sierpniu 1942 r. i obj─Ö┼éa 115 tysi─Öcy polskich obywateli, w tym 72 tysi─ůce ┼╝o┼énierzy. Decyzj─Ö o drugiej ewakuacji genera┼é Anders podj─ů┼é samodzielnie, wcze┼Ťniej napotykaj─ůc przeszkody w tej sprawie zarówno ze strony w┼éadz angielskich, jak i rz─ůdu polskiego w Londynie. Anglicy argumentowali brak zgody na dalsze ewakuacje niemo┼╝no┼Ťci─ů przyj─Öcia tak wielkiej liczby uchod┼║ców, za┼Ť rz─ůd polski uwa┼╝a┼é, ┼╝e wojsko polskie powinno walczy─ç u boku Armii Czerwonej przeciwko Niemcom.

We wspomnieniach genera┼é tak komentowa┼é sw─ů niesubordynacj─Ö: Musia┼éem podj─ů─ç tak─ů decyzj─Ö wbrew rozkazom z Londynu. By┼éem przekonany, ┼╝e rozkazy wynikaj─ů z braku zrozumienia naszej trudnej sytuacji. Szef rz─ůdu by┼é niew┼éa┼Ťciwie informowany przez ambasadora w Moskwie. Pozostanie w Rosji by┼éo niezgodne z polskim interesem narodowym. Podj─ů┼éem t─Ö decyzj─Ö i Bóg mi ┼Ťwiadkiem, ┼╝e by┼éa to decyzja s┼éuszna.

Podczas inspekcji Armii Polskiej w Iraku w 1943 r. genera┼é W┼éadys┼éaw Sikorski przyzna┼é, ┼╝e wyj┼Ťcie wojsk z Rosji by┼éo konieczne.

Z piasków pustyni do Polski

Po przybyciu wraz z wojskiem do Iranu, genera┼é Anders ca┼é─ů sw─ů energi─Ö skierowa┼é na swoich ┼╝o┼énierzy, aby doszli do pe┼énej formy kondycyjnej i wojskowej. W latach 1942-1943 polskie oddzia┼éy zosta┼éy przemianowane na Armi─Ö Polsk─ů na Wschodzie. Wkrótce do┼é─ůczy┼éa do nich, ws┼éawiona walkami w Afryce Pó┼énocnej, Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich pod dowództwem genera┼éa Kopa┼äskiego, stacjonuj─ůca w Palestynie.

Pobyt wojska na Wschodzie by┼é okresem powrotu ┼╝o┼énierzy do zdrowia oraz intensywnej pracy szkoleniowej i organizacyjnej. Od samego pocz─ůtku formowania armii genera┼é W┼éadys┼éaw Anders cieszy┼é si─Ö wielkim autorytetem w┼Ťród polskich ┼╝o┼énierzy. Zdoby┼é ich zaufanie, przywi─ůzanie oraz ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e ka┼╝de nawet najtrudniejsze zadanie, jakie im wyznaczono, jest mo┼╝liwe do wykonania. ┼╗o┼énierze dobrze znali jego przesz┼éo┼Ť─ç bojow─ů, wiedzieli, ┼╝e podobnie jak oni by┼é wi─Öziony, wi─Öc by┼é dla nich nie tylko dowódc─ů, lecz równie┼╝ przyjacielem i opiekunem, któremu ufali i za którym poszliby wsz─Ödzie.

Genera┼é Anders wraz ze swoimi s┼éu┼╝bami nie tylko uratowa┼é tysi─ůce swoich rodaków, ale stara┼é si─Ö stworzy─ç dla nich warunki normalnego ┼╝ycia. Zak┼éadano szko┼éy powszechne i ┼Ťrednie, drukarnie polowe wydawa┼éy niezb─Ödne podr─Öczniki, zestawy podstawowych lektur szkolnych, instrukcje wojskowe i s┼éowniki. Tysi─ůce osieroconych dzieci kierowano do nowo zak┼éadanych sieroci┼äców. Wolne chwile umila┼éy wyst─Öpy teatrów polowych.

Najwi─Öksze starania genera┼éa na polu cywilnym zwi─ůzane by┼éy z ratowaniem ┼╝ycia rodaków. Po powrocie do Teheranu musia┼éem si─Ö zaj─ů─ç najgorliwiej szpitalami i obozami dla ludno┼Ťci cywilnej. Najwi─Ökszym nieszcz─Ö┼Ťciem by┼é cz─Östo beznadziejny stan zdrowia przybywaj─ůcych. Nieraz ju┼╝ po przybyciu do Teheranu ludzie umierali wskutek wycie┼äczenia i d┼éugotrwa┼éego g┼éodu podczas dwuletniego pobytu w Rosji sowieckiej. W ci─ůgu kilku tygodni las, przesz┼éo tysi─ůca krzy┼╝y, pokry┼é cmentarz polski w Teheranie. Zmar┼é tak┼╝e mój adiutant i serdeczny przyjaciel sprzed wojny porucznik Zygmunt Kostakiewicz, któremu cudem uda┼éo si─Ö wydosta─ç z ┼éagrów sowieckich.

Wiosn─ů 1943 r. ┼Ťwiat obieg┼éa z┼éowieszcza informacja o odkryciu przez Niemców w Kozich Górach pod Katyniem zbiorowych grobów pomordowanych polskich oficerów. Zarówno pierwsze komunikaty niemieckie zawieraj─ůce szczegó┼éy ekshumacji, jak i wykr─Ötne wypowiedzi w┼éadz sowieckich obci─ů┼╝aj─ůce t─ů zbrodni─ů Niemców, utwierdzi┼éy genera┼éa w jego wcze┼Ťniejszych przypuszczeniach co do losu poszukiwanych od ponad roku polskich oficerów.

W┼éadze polskie zareagowa┼éy natychmiast, zwracaj─ůc si─Ö do Mi─Ödzynarodowego Czerwonego Krzy┼╝a o wys┼éanie delegacji celem zbadania tej sprawy. Rz─ůd sowiecki uzna┼é ten fakt za wystarczaj─ůcy powód do zerwania stosunków dyplomatycznych z Polsk─ů. W przekazanej nocie z dnia 25 kwietnia 1943 r. oskar┼╝y┼é rz─ůd polski o zaj─Öcie wrogiej postawy wobec Zwi─ůzku Sowieckiego i wspó┼éudzia┼é z Hitlerem w kampanii antysowieckiej.

Tymczasem Armia Polska na Wschodzie zosta┼éa przemianowana na II Korpus Polski. Zbli┼╝a┼é si─Ö moment opuszczenia Bliskiego Wschodu i inwazji wraz z zachodnimi sojusznikami na Pó┼éwysep Apeni┼äski.

Okres pobytu na Bliskim Wschodzie zosta┼é wyzyskany jak najbardziej wydajnie dla szkolenia i zorganizowania Korpusu, który powsta┼é z ludzi wydobytych z ka┼║ni rosyjskich w stanie op┼éakanym. Wyszli┼Ťmy zwyci─Ösko w walce z malari─ů. Ci─Ö┼╝kie warunki klimatyczne nie odbi┼éy si─Ö zbyt ujemnie na kondycji fizycznej ┼╝o┼énierza. Wojsko by┼éo odkarmione, do┼Ť─ç dobrze wyszkolone, dyscyplina sta┼éa na wysokim poziomie, ponadto ┼╝o┼énierz pragn─ů┼é walki. Czu┼é instynktownie, ┼╝e oczy Polaków na ┼Ťwiecie, a przede wszystkim w m─Öczonym Kraju s─ů na niego zwrócone.

Na pocz─ůtku 1944 r. genera┼é Anders wraz ze swoimi ┼╝o┼énierzami wyl─ůdowa┼é we W┼éoszech. Jednostki II Korpusu w liczbie 50 tysi─Öcy zostaj─ů podporz─ůdkowane brytyjskiej 8. Armii. Na swój chrzest bojowy musia┼éy poczeka─ç kilka miesi─Öcy. W tym czasie genera┼é Anders, jako dowódca znacz─ůcego zwi─ůzku operacyjnego, cieszy┼é si─Ö du┼╝ym autorytetem u zachodnich aliantów, zw┼éaszcza Brytyjczyków. Wreszcie nadszed┼é ten dzie┼ä...

23 marca 1944 r. po spotkaniu genera┼éa Andersa z dowódc─ů armii brytyjskiej, genera┼éem Leese oznajmiono, ┼╝e polskim jednostkom wyznaczono jedno z najtrudniejszych zada┼ä na froncie w┼éoskim, którym by┼éo zdobycie i opanowanie masywu Monte Cassino, najsilniejszego punktu oporu armii niemieckiej na tzw. Linii Gustawa, zamykaj─ůcego drog─Ö do Rzymu. Polski dowódca doskonale zdawa┼é sobie spraw─Ö z wagi decyzji, któr─ů mia┼é podj─ů─ç. Wiedzia┼é o trzykrotnym odparciu przez doborowe jednostki niemieckie, zw┼éaszcza s┼éynn─ů z bitno┼Ťci 1. Dywizj─Ö strzelców spadochronowych, kolejnych szturmów oddzia┼éów brytyjskich, ameryka┼äskich i nowozelandzkich. Zdawa┼é sobie spraw─Ö, ┼╝e b─Ödzie to trudne zadanie i poci─ůgnie za sob─ů du┼╝e straty. Zarazem by┼é przekonany, ┼╝e zdobycie Monte Cassino, tak wa┼╝nego dla dalszych losów kampanii w┼éoskiej punktu oporu, rozs┼éawi polskiego ┼╝o┼énierza i przyczyni si─Ö do wzmocnienia pozycji Polski w obozie aliantów. Ponadto wierzy┼é, ┼╝e wykonanie tego trudnego zadania podtrzyma na duchu walcz─ůcych w Polsce i da odpór sowieckiej propagandzie, rozg┼éaszaj─ůcej, ┼╝e Polacy nie chc─ů bi─ç si─Ö z Niemcami.

Tak wspomina ostatnie chwile przed bitw─ů jego przyjaciel, rotmistrz Józef Czapski: Widz─Ö go jeszcze przed namiotem, w┼Ťród oliwek. Powiedzia┼é mi tylko: „Wiesz, wzi─ů┼éem na siebie wielk─ů odpowiedzialno┼Ť─ç" - i nagle wyda┼é mi si─Ö w tej chwili najg┼é─Öbiej sob─ů: dowódc─ů, którego ca┼éa my┼Ťl by┼éa ustawiona w jednym kierunku - jak t─Ö odpowiedzialno┼Ť─ç unie┼Ť─ç, jak zadanie spe┼éni─ç. Jego zadziwiaj─ůcy spokój w tym ogólnym, nies┼éychanym napi─Öciu uderza┼é nas wszystkich.

Maj─ůc u swego boku tak doskona┼éych oficerów, jak dowódca s┼éawnej 5. Kresowej Dywizji, genera┼é Sulik oraz genera┼é Duch, dowódca 3. Dywizji Strzelców Karpackich, da┼é rozkaz do ataku. Po tygodniu ci─Ö┼╝kich walk, wielokrotnie ponawianych szturmów polski sztandar za┼éopota┼é na ruinach klasztoru.

Genera┼é Klemens Rudnicki, zast─Öpca dowódcy 5. Kresowej, po latach wspomina┼é: Bez wygrania najpierw bitwy o serca ┼╝o┼énierskie, ┼╝aden wódz nie wygra┼é jeszcze bitew na polu walki. To by┼éa Jego magia, która wywo┼éa┼éa nastrój granicz─ůcy z ekstaz─ů, nigdy przedtem i potem niespotykan─ů, w pierwszej i decyduj─ůcej o istnieniu Korpusu bitwie o Monte Cassino.

 W tej krwawej, wyczerpuj─ůcej bitwie zgin─Ö┼éo ok. 900 ┼╝o┼énierzy polskich, a 3 500 zosta┼éo rannych. Ogólne straty aliantów w tym rejonie walk to ok. 50 000 zabitych.

Po otwarciu drogi na Rzym ┼╝o┼énierze II Korpusu zdobyli Ancon─Ö, prze┼éamali lini─Ö Gotów i walczyli o Boloni─Ö. Zas┼éugi genera┼éa W┼éadys┼éawa Andersa, jako dowódcy na ca┼éym szlaku bojowym we W┼éoszech, zosta┼éy docenione przez w┼éadze polskie, jak i rz─ůdy pa┼ästw alianckich. Genera┼é Anders otrzyma┼é order Virtuti Militari III klasy oraz brytyjski Order ┼üa┼║ni, przyznany mu przez króla Jerzego VI. Prezydent USA Franklin Delano Roosevelt nada┼é mu order Legion of Merit.

Niestety, bohaterstwo polskich ┼╝o┼énierzy nie przynios┼éo efektu, o jakim marzy┼é dowódca II Korpusu. Postanowienia ja┼éta┼äskie z lutego 1945 r. przekre┼Ťli┼éy nadzieje na woln─ů i suwerenn─ů Polsk─Ö. Zaledwie dzie┼ä po og┼éoszeniu decyzji tzw. Wielkiej Trójki genera┼é Anders zareagowa┼é bardzo ostro i stanowczo. W telegramie wys┼éanym do prezydenta W┼éadys┼éawa Raczkiewicza zadepeszowa┼é: Wobec tragicznego komunikatu ostatniej konferencji trzech w Ja┼écie, melduj─Ö, ┼╝e II Korpus nie mo┼╝e uzna─ç jednostronnej decyzji, oddaj─ůcej Polsk─Ö i Naród na ┼éup bolszewikom. Zwróci┼éem si─Ö do w┼éadz sojuszniczych o wycofanie oddzia┼éów Korpusu z odcinków bojowych. Nie mam sumienia ┼╝─ůda─ç w obecnej chwili od ┼╝o┼énierza ofiary krwi.

 Alianci odmówili wycofania ┼╝o┼énierzy polskich z frontu, t┼éumacz─ůc si─Ö wzgl─Ödami operacyjnymi.

Ostatni─ů prób─Ö zapobie┼╝enia ponuremu losowi, jaki czeka┼é Polsk─Ö po wojnie, genera┼é Anders podj─ů┼é na spotkaniu z brytyjskim premierem Churchillem w dniu 21 lutego 1945 r.:

„Churchill - Nie jest Pan zadowolony z konferencji ja┼éta┼äskiej. Anders - Ma┼éo powiedzie─ç, ┼╝e nie jestem zadowolony. Uwa┼╝am ┼╝e sta┼éo si─Ö wielkie nieszcz─Ö┼Ťcie. Na takie za┼éatwienie sprawy naród polski nie zas┼éu┼╝y┼é i my walcz─ůcy tutaj nie mogli┼Ťmy tego oczekiwa─ç. Polska pierwsza krwawi┼éa w tej wojnie i ponios┼éa ogromne straty. By┼éa sojuszniczk─ů Wielkiej Brytanii od pocz─ůtku i w najci─Ö┼╝szych dla niej chwilach. Na obczy┼║nie zdobyli┼Ťmy si─Ö na najwi─Ökszy wysi┼éek, na jaki sta─ç by┼éo ┼╝o┼énierza, w powietrzu, na morzu i l─ůdzie. W Kraju zorganizowali┼Ťmy najwi─Ökszy ruch oporu przeciwko Niemcom. ┼╗o┼énierz walczy┼é o Polsk─Ö, walczy┼é o wolno┼Ť─ç swojego Narodu. Co dzisiaj, my dowódcy, mamy powiedzie─ç ┼╝o┼énierzowi? Rosja sowiecka, która do roku 1941 by┼éa w ┼Ťcis┼éym sojuszu z Niemcami, zabiera nam obecnie po┼éow─Ö naszego terytorium, a w pozosta┼éej cz─Ö┼Ťci chce ustanowi─ç swoje rz─ůdy. Wiemy z do┼Ťwiadczenia do czego to zmierza.

Churchill (bardzo gwa┼étownie) - Wy sami jeste┼Ťcie temu winni. Ju┼╝ od dawna namawia┼éem was do za┼éatwienia sprawy granic z Rosj─ů sowieck─ů i oddania jej ziem na wschód od linii Curzona. Gdyby┼Ťcie mnie pos┼éuchali, dzisiaj ca┼éa sprawa wygl─ůda┼éaby inaczej. My┼Ťmy wschodnich granic Polski nigdy nie gwarantowali. Mamy dzisiaj dosy─ç wojska i waszej pomocy nie potrzebujemy. Mo┼╝e Pan swoje dywizje zabra─ç. Obejdziemy si─Ö bez nich.

Pod koniec wojny, w okresie od lutego do maja 1945 r., genera┼é Anders pe┼éni┼é obowi─ůzki naczelnego wodza (dotychczas funkcj─Ö t─Ö pe┼éni┼é przebywaj─ůcy w niewoli niemieckiej genera┼é Bór-Komorowski). Szlak bojowy II Korpusu Polskiego, i tym samym jego dowódcy, dobieg┼é ko┼äca w dniu kapitulacji wojsk niemieckich we W┼éoszech 28 kwietnia 1945 r.

Wojna w Europie zosta┼éa zako┼äczona, lecz nie dla wszystkich. Dla genera┼éa Andersa oraz wielu Polaków, zarówno w kraju i na obczy┼║nie, rozpocz─ů┼é si─Ö nowy okres, kto wie czy nie jeden z najtrudniejszych, w którym trzeba by┼éo dokonywa─ç wielu wyborów, jak dalej s┼éu┼╝y─ç Rzeczypospolitej.

W tym okresie dla genera┼éa g┼éówn─ů trosk─ů by┼é dalszy los jego ┼╝o┼énierzy oraz wszystkich Polaków, którzy z ró┼╝nych przyczyn znale┼║li si─Ö na Zachodzie. Jego ojcowski stosunek do ┼╝o┼énierzy (rozkaz do ataku na Monte Cassino rozpoczyna┼é si─Ö s┼éowami: ┼╗o┼énierze kochani, moi bracia i dzieci...) nie zmieni┼é si─Ö po zako┼äczeniu wojny. Do polskich obozów wojskowych przybywali Polacy uwolnieni z niemieckich obozów koncentracyjnych, przymusowi robotnicy oraz je┼äcy wojenni. Troszczy┼é si─Ö o to, aby mieli co je┼Ť─ç, gdzie spa─ç i w co si─Ö ubra─ç. O tych ludzi Korpus rozrós┼é si─Ö do ponad 100 tysi─Öcy. W trudnej sytuacji aprowizacyjnej w┼éadze w┼éoskie i brytyjskie naciska┼éy na zmniejszenie jego liczebno┼Ťci do 85 tysi─Öcy. W tym miejscu nale┼╝y wspomnie─ç o pomys┼éowym fortelu, jakiego u┼╝y┼é genera┼é, aby jednak utrzyma─ç istniej─ůcy stan osobowy polskiego wojska. Po prostu zmniejszy┼é ┼╝o┼éd i racje ┼╝ywno┼Ťciowe, aby op┼éaci─ç i wy┼╝ywi─ç ┼╝o┼énierzy, którzy oficjalnie nie istnieli.

Pod egid─ů II Korpusu Polskiego by┼éy tworzone liczne warsztaty pracy, szko┼éy, kursy doskonalenia zawodowego, dzia┼éa┼éy polowe drukarnie, wychodzi┼éa polska prasa („Orze┼é Bia┼éy", „Na szlaku Kresowej"), by┼éy drukowane ksi─ů┼╝ki. Dla ucz─ůcej si─Ö m┼éodzie┼╝y zorganizowano wy┼╝sze studia na w┼éoskich uczelniach z wyk┼éadami w j─Özyku polskim. By┼éa to prawdziwa „Ma┼éa Polska". Tak wielka liczba polskiego wojska i ludno┼Ťci cywilnej stanowi┼éa dla aliantów swoisty balast. Z ich strony trwa┼éy wysi┼éki id─ůce w kierunku nak┼éonienia Polaków do powrotu do Polski, lecz nie dawa┼éy one wi─Ökszego rezultatu. Spo┼Ťród niemal 200 tysi─Öcy Polaków, którym zaproponowano powrót, jedynie 30 tysi─Öcy wyrazi┼éo ch─Ö─ç wyjazdu.

Genera┼é W┼éadys┼éaw Anders nie mia┼é zamiaru wraca─ç do Polski. W najlepszym razie czeka┼é go proces, podobny do tego, jaki Sowieci urz─ůdzili w czerwcu 1945 r. szesnastu przywódcom Polskiego Pa┼ästwa Podziemnego (g┼éównym oskar┼╝onym i skazanym na kar─Ö ┼Ťmierci by┼é jego by┼éy podkomendny, ostatni komendant Armii Krajowej genera┼é Okulicki „Nied┼║wiadek").

Na emigracji

Genera┼é Anders doskonale wiedzia┼é co si─Ö dzieje w Polsce rz─ůdzonej przez komunistów. Wiedzia┼é o aresztowaniach tysi─Öcy ┼╝o┼énierzy podziemia niepodleg┼éo┼Ťciowego, dzia┼éaczy stronnictw nieprzychylnych Sowietom. Wiedzia┼é o deportacjach na Wschód, wi─Özieniach oraz wykonywanych wyrokach ┼Ťmierci na ┼╝o┼énierzach Armii Krajowej. Nikt lepiej jak on, znaj─ůc sowiecki system zniewolenia, wprowadzany teraz w jego Kraju pod ba┼éamutnymi sztandarami „demokracji", „równo┼Ťci" i „wolno┼Ťci", nie mia┼é ┼╝adnych z┼éudze┼ä co do rzeczywistych zamiarów tzw. w┼éadzy ludowej.

Nigdy nie ukrywa┼é tego, co my┼Ťli o tragicznej sytuacji w Polsce, mówi┼é o tym g┼éo┼Ťno, zarówno do swoich ┼╝o┼énierzy, czy te┼╝ w rozmowach z politykami, tak┼╝e zachodnimi. Na efekty takiej, a nie innej postawy nie trzeba by┼éo d┼éugo czeka─ç. 26 wrze┼Ťnia 1946 r. Rada Ministrów pozbawi┼éa polskiego obywatelstwa genera┼éa W┼éadys┼éawa Andersa oraz 75 genera┼éów i wy┼╝szych oficerów Polskich Si┼é Zbrojnych na Zachodzie (m.in. Stanis┼éawa Kopa┼äskiego, Stanis┼éawa Maczka, Antoniego Chru┼Ťciela).

Tre┼Ť─ç uchwa┼éy (na podstawie komunikatu radiowego): Rada ministrów na posiedzeniu w dniu 26 wrze┼Ťnia 1946 r. postanowi┼éa na podstawie ustawy o obywatelstwie pa┼ästwa polskiego (DzU RP, 1920, nr 7, poz. 44 art. 11 pkt 2) pozbawi─ç genera┼éa W┼éadys┼éawa Andersa obywatelstwa polskiego. Genera┼é W┼éadys┼éaw Anders, przebywaj─ůc za granic─ů, dzia┼éa┼é na szkod─Ö pa┼ästwa polskiego, a w szczególno┼Ťci:

1. po utworzeniu legalnych w┼éadz Rzeczypospolitej nie podporz─ůdkowa┼é si─Ö naczelnemu dowództwu wojska polskiego,

2. po zako┼äczeniu dzia┼éa┼ä wojennych nie powróci┼é do kraju i czyni┼é wszystko, by uniemo┼╝liwi─ç powrót podleg┼éym mu ┼╝o┼énierzom, rozwijaj─ůc zarazem dzia┼éalno┼Ť─ç godz─ůc─ů w naj┼╝ywotniejsze interesy pa┼ästwa polskiego, zagra┼╝aj─ůc─ů jego bezpiecze┼ästwu i ca┼éo┼Ťci granic,

3. by┼é jednym ze wspó┼étwórców i organizatorów Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia, nak┼éaniaj─ůc podleg┼éych mu ┼╝o┼énierzy do przyj─Öcia s┼éu┼╝by w obcej formacji wojskowej,

4. organizowa┼é i popiera┼é walk─Ö o┼Ťrodków terrorystyczno-dywersyjnych w kraju przeciwko interesom narodu polskiego i demokratycznej w┼éadzy Rzeczypospolitej.

[Z uwagi na brak oficjalnej publikacji tej uchwa┼éy, pos┼éu┼╝ono si─Ö przytoczeniem jej tre┼Ťci opublikowanej we wspomnieniach W┼éadys┼éawa Andersa „Bez ostatniego rozdzia┼éu" (Londyn, 1981 r.) oraz we wspomnieniowej ksi─ů┼╝ce „Genera┼é Anders - ┼╝ycie i chwa┼éa" pod redakcj─ů Mariana Hemara (Londyn, 1997 r.)]

W┼éadze komunistyczne uwa┼╝a┼éy go za jednego z g┼éównych wrogów, co wynika┼éo zarówno z jego twardej postawy wobec nacisków Moskwy w okresie formowania Armii Polskiej w ZSRR, jak i negatywnego stosunku do postanowie┼ä konferencji ja┼éta┼äskiej w sprawie polskiej oraz rz─ůdów komunistów w Polsce.

Genera┼é W┼éadys┼éaw Anders wszed┼é do polskiego ┼╝ycia na emigracji, jako bohater opromieniony s┼éaw─ů zwyci─Östw na polach bitew we W┼éoszech oraz jako cz┼éowiek, który uratowa┼é tysi─ůce Polaków z sowieckich wi─Özie┼ä i ┼éagrów. By┼é ┼╝ywym symbolem bezkompromisowego oporu wobec decyzji narzuconych Polsce i wiary w dalsz─ů walk─Ö o wolno┼Ť─ç i niezawis┼éo┼Ť─ç Polski.

Po wojnie zamieszka┼é w Londynie, gdzie niezw┼éocznie rozpocz─ů┼é prac─Ö niepodleg┼éo┼Ťciow─ů. Nie brakowa┼éo go nigdzie. Nie by┼éo powa┼╝niejszej instytucji czy organizacji, której by genera┼é nie przewodniczy┼é.

By┼é za┼éo┼╝ycielem instytucji Skarbu Narodowego, który mia┼é zasila─ç ró┼╝ne dzia┼éania niepodleg┼éo┼Ťciowe. W 1953 r. obj─ů┼é przewodnictwo Polskiej Macierzy Szkolnej, której zadaniem by┼éo utrwalanie polsko┼Ťci w m┼éodych pokoleniach urodzonych na obczy┼║nie poprzez wychowywanie dzieci i m┼éodzie┼╝y w duchu patriotyzmu i umi┼éowania Ojczyzny. Jego has┼éem by┼éo „Polsko┼Ť─ç w sercach i umys┼éach naszej m┼éodzie┼╝y".

W latach 1953-1964 przewodniczy┼é Polskiej Fundacji Kultury, odpowiedzialnej za wydawnictwa emigracyjne. Mia┼é przyjazny stosunek do pisarzy i artystów, szczerze przez nich odwzajemniany. Cz─Östo bywaj─ůc w londy┼äskim „Ognisku" ch─Ötnie ich widzia┼é przy swoim stoliku. Najch─Ötniej Kazimierza Wierzy┼äskiego, z którym wzajemnie lubili si─Ö czarowa─ç ┼╝artem, porozumiewawczym u┼Ťmiechem lub mierzeniem swego wzrostu (który z nich oka┼╝e si─Ö wy┼╝szy?)". Ceni┼é talent „niez┼éomnych poetów" emigracji: Mariana Hemara, Juliana Lechonia czy pisarstwo, bliskiego mu Józefa Czapskiego.

Z ┼╝o┼énierza przedzierzgn─ů┼é si─Ö w polityka. Wykorzystuj─ůc swoje dawne znajomo┼Ťci na wysokim szczeblu, g┼éosi┼é mo┼╝nym ┼Ťwiata krzywd─Ö wyrz─ůdzon─ů Polsce, dopominaj─ůc si─Ö o elementarn─ů sprawiedliwo┼Ť─ç.

W latach 1946-1954 był Naczelnym Wodzem i Generalnym Inspektorem Polskich Sił Zbrojnych. W maju 1954 r. został mianowany generałem broni.

Mimo i┼╝ by┼é osob─ů publiczn─ů, stale pracuj─ůc─ů „na mie┼Ťcie", genera┼é Anders najbardziej ceni┼é sobie ┼╝ycie rodzinne, maj─ůc przy swoim boku ┼╝on─Ö Iren─Ö i ukochan─ů córk─Ö Ann─Ö Mari─Ö. Na „froncie domowym" by┼é domatorem, najszcz─Ö┼Ťliwszym, kiedy z córk─ů gra┼é w pi┼ék─Ö na trawniku przed swoim domem.

W wolnych chwilach po┼Ťwi─Öci┼é si─Ö pisaniu. By┼é autorem wspomnie┼ä „Bez ostatniego rozdzia┼éu" (pierwsze wydanie - Londyn 1949) oraz „Kl─Öska Hitlera w Rosji 1941-45" (Londyn 1952) oraz autorem wst─Öpu do „Zbrodni katy┼äskiej w ┼Ťwietle dokumentów w opracowaniu Józefa Mackiewicza (Londyn 1948). Pisa┼é, ┼╝e fakt pomini─Öcia zbrodni katy┼äskiej w wyroku norymberskim posiada znaczenie niezmiernie donios┼ée i musi sprowadzi─ç daleko id─ůce konsekwencje. Oznacza on bowiem, ┼╝e sprawa postawienia przed s─ůdem i ukarania sprawców tego mordu pozostaje otwarta. Oznacza, ┼╝e zasady sprawiedliwo┼Ťci mi─Ödzynarodowej, które ustalono po raz pierwszy w dziejach ludzko┼Ťci w nast─Öpstwie ostatniej wojny, a które znalaz┼éy wyraz w procesie norymberskim, nie zosta┼éy jeszcze urzeczywistnione w ca┼éej pe┼éni i wymagaj─ů ponownego rozpatrzenia tej nieos─ůdzonej winy. Ponad 60-letnia ju┼╝ historia sprawy katy┼äskiej nie doczeka┼éa si─Ö jak dot─ůd swego epilogu.

Pod koniec ┼╝ycia genera┼é W┼éadys┼éaw Anders wzi─ů┼é udzia┼é w uroczystych obchodach 25. rocznicy bitwy pod Monte Cassino. By┼éa to jego ostatnia pielgrzymka za ┼╝ycia na tereny pami─Ötnych walk, gdzie pozostali na wieczno┼Ť─ç jego podkomendni. Rok pó┼║niej, 12 maja 1970 r., prawie dok┼éadnie w rocznic─Ö rozpocz─Öcia bitwy o klasztor, zmar┼é. Zgodnie z jego ┼╝yczeniem zosta┼é pochowany na cmentarzu u podnó┼╝a Monte Cassino.

W Niepodległej

W prze┼éomowym dla Polski roku 1989 r. decyzj─ů ówczesnych w┼éadz (uchwa┼éa Rady Ministrów z dnia 15 marca 1989 r.) uchylono haniebn─ů uchwa┼é─Ö z 1946 r., pozbawiaj─ůc─ů genera┼éa W┼éadys┼éawa Andersa obywatelstwa polskiego. Co do intencji i motywacji w tej sprawie ostatniego rz─ůdu komunistycznego nale┼╝y si─Ö tylko domy┼Ťla─ç. By─ç mo┼╝e czysty koniunkturalizm, spowodowany przewidywan─ů utrat─ů w┼éadzy, spowodowa┼é nag┼éy zwrot w dotychczasowej ocenie postaci genera┼éa. A mo┼╝e by┼éy to spó┼║nione wyrzuty sumienia?

Ju┼╝ w niepodleg┼éej Polsce, 11 listopada 1995 r., genera┼é W┼éadys┼éaw Anders zosta┼é po┼Ťmiertnie odznaczony Orderem Or┼éa Bia┼éego. Wraz z nim, tym najwy┼╝szym polskim odznaczeniem, zostali uhonorowani genera┼éowie: Tadeusz Komorowski „Bór", Leopold Okulicki „Nied┼║wiadek", Stefan Rowecki „Grot", Kazimierz Sosnkowski oraz pu┼ékownik Jan Rzepecki „Prezes". Nale┼╝y by─ç pewnym, ┼╝e genera┼é Anders by┼éby zaszczycony tak doborowym towarzystwem.

Jego imieniem nazwano wiele ulic oraz szkó┼é w polskich miastach, na przyk┼éad w Cz─Östochowie, Chojnicach, Gda┼äsku, Opolu, Rybniku i Wroc┼éawiu. Narodowy Bank Polski w 2002 r. wprowadzi┼é do obiegu monety kolekcjonerskie przedstawiaj─ůce posta─ç genera┼éa W┼éadys┼éawa Andersa.

┼║ród┼éo: „Genera┼é W┼éadys┼éaw Anders 1892-1970" Kancelaria Senatu grudzie┼ä 2006

http://www.senat.pl/k6/agenda/anders/biogram.pdf